| ត្រងោលបោលបាញ់លាបខ្លាញ់គីង្គក់ | ត្រងោលដេកលក់គីង្គក់លោតថើប |
| គេចាក់ចង្កេះពុំចេះរសើប | គេអោបគេថើបធ្វើតែវាហី។ |
| ជាអ្នកដឹងនាំត្រូវមានខន្តី | ហានិយាយស្តីតបក្តីមេត្តា |
| កូនចៅធ្វើខុសចេះប្រោសករុណា | អាណិតមេត្តាដូចទឹកអម្រឹត។ |
សងេ្កត ៖ បើយើងពិនិត្យហើយប្រៀបធៀប កំណាព្យបទមេបួន និងបទបថ្យាវត្ត នោះយើងឃើញថា កំណាព្យបទបថ្យាវត្តគឺជាកំណាព្យដែលគួបយកកំណាព្យមេបួន ២ល្បះ ឲ្យមកនៅមួយល្បះប៉ុណ្ណោះ។
——————————————————————————-
អត្ថបទនេះដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ “សិល្បៈតែងកំណាព្យ” និពន្ធដោយឯកឧត្តម ពេជ្រ ទុំក្រវ៉ិល, ភ្នំពេញ ២០០២។
| ទឹកសាបមួយតក់ | ស្រក់ក្នុងសមុទ្រ |
| ពិបាកបំផុត | នឹងបន្សាបបាន។ |
| ផ្ការុះរោយហើយ | មិនដែលប្រែប្រាណ |
| ក្រពុំទៀតបាន | ដូចដើមវិញទេ។ |
| ទេវីអូនអឺយ | អូនបានទៅគេ |
| អាចជួបវិញទេ | ឬក៏យ៉ាងណា?។ |
| បងតែងសង្ឃឹម | ក្នុងភាពសង្កា |
| ថាជួបជីវ៉ា | ទាំងឥតសង្ឃឹម។ |
——————————————————————————-
អត្ថបទនេះដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ “សិល្បៈតែងកំណាព្យ” និពន្ធដោយឯកឧត្តម ពេជ្រ ទុំក្រវ៉ិល, ភ្នំពេញ ២០០២។
បើ យើងពឹងផ្អែកលើបទភ្លេង និងទំនុកច្រៀងនៃវង់ភ្លេងអារក្សដែលក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវ តន្រ្តីខ្មែរយល់ថា ជាវង់ភ្លេងខ្សែដែលកើតមុនគេ ដូចគ្នានឹងគ្រឿង “ដំគងកាប់ក្របីរបស់បងប្អូនជនជាតិ” ដែរនោះ ជាតន្ត្រីសម្រាប់បម្រើពិធីផ្សេងៗ ៖ បូជាអារក្សអ្នកតា ដែលជាជំនឿរបស់ខ្មែរដើម ហើយដែលកើតមានតាំងពីមុនសម័យព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនា រហូតចូលមកកម្ពុជា “៣០៩ឆ្នាំ មុនគ.ស” នេះ….
ម្យ៉ាងទៀត បើយើងពឹងផ្អែកលើទំនុកច្រៀង បទភ្លេងនៃវង់ភ្លេងប្រពៃណី(ភ្លេងការ) ដែលក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថាកើតមានតាំងពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃគ្រឹស្តសករាជ គឺក្នុងពេលដែលរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ មង្គលការ ព្រះថោងនិងនាងនាគ (ហ៊ុនទៀន និងនាងលីវយី ឬព្រះនាងសោមាកូនព្រះច័ន្ទ្រ) ហើយដែលមានបទមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្រ្ត ដូចជា បទព្រះថោងនាងនាគ នាគព័ន្ធ ជាដើម យើងឃើញថាកំណាព្យខ្មែរដែលកើតមានមុនគេ គឺបទមេបួន ដែលក្នុងមួយល្បះខណ្ឌមាន ៤ឃ្លា និងក្នុងមួយឃ្លាមាន ៤ព្យាង្គ ស្មើគ្នា។
រហូត មកដល់ចុងសតវត្សទី៦ ដើមសម័យចេនឡា ទើបយើងឃើញមាន៤ទម្រង់កំណាព្យមួយបទទៀត កើតឡើង ៖ ឈ្មោះបទបថ្យាវត្ត គឺក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា និងក្នុង១ឃ្លាមាន៨ព្យាង្គ… ប៉ុន្តែការចាប់ចុងចួន មិនដូចបទកាព្យ៨ ដែលកើតសម័យក្រោយទេ។
នៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ ពីខ្សែ១ ដល់ខ្សែ១០ ដែលកើតមាននៅសម័យអង្គរ គេឃើញមានទម្រង់កំណាព្យ ៥បទទៀត កើតឡើងគឺ ៖
- បទកាកគតិៈ ដែលក្នុង១ល្បះខណ្ឌ មាន៧ឃ្លា និងក្នុង១ឃ្លាមាន៤ព្យាង្គស្មើគ្នា។
- បទព្រហ្មគីតិៈ ១ល្បះមាន៤ឃ្លា – ឃ្លាទី១មាន៥ព្យាង្គ ឃ្លាទី២មាន៦ព្យាង្គ ឃ្លាទី៣មាន៥ព្យាង្គ និងឃ្លាទី៤មាន៦ព្យាង្គ។
- បទពំនោលៈ ១ល្បះមាន២ឃ្លា – ឃ្លាទី១មាន៦ព្យាង្គ ឃ្លាទី២មាន៤ព្យាង្គ និងឃ្លាទី៣មាន៦ព្យាង្គ។
- បទបន្ទោលកាកៈ ១ល្បះមាន៤ឃ្លា – ឃ្លាទី១មាន៤ព្យាង្គ ឃ្លាទី២មាន៦ព្យាង្គ ឃ្លាទី៣មាន៤ព្យាង្គ ឃ្លាទី៤មាន៦ព្យាង្គ។
- បទភុជង្គលីលាៈ ១ល្បះមាន៣ឃ្លា – ឃ្លាទី១មាន៦ព្យាង្គ ឃ្លាទី២និងទី៣មាន៤ព្យាង្គ។
ទម្រង់ កំណាព្យទាំង៥ខាងលើ មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម្ល៉េះ ប៉ុន្តែគេពុំទាន់ឃើញប្រើឈ្មោះនៅឡើយ។ រហូតមកដល់សតវត្សទី១៥ ឆ្នាំ១៤៩៨ ក្នុងល្បើកអង្គរវត្ត-អ្នកប៉ាង ទើបកំណាព្យដដែលនេះមានប្រើឈ្មោះជា កាកគតិ ព្រល្មគីតិពំនោល បន្ទោលកាក និងភុជង្គលីលា។
នៅ ក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ ពីខ្សែ៧៥ ដល់៨០ ដែលជាស្នាដៃបន្ត ហើយដែលអ្នកស្រាវជ្រាវអក្សរសាស្ត្រជាតិយល់ថាជាស្នាដៃកើតក្រោយ សម័យអង្គរ ឬក៏ក្រោយពេលជ្រួលច្របល់ចលាចល ព្រោះសៀមលុកលុយក្រុងអង្គរនោះ គេឃើញមានកំណាព្យថ្មីមួយទៀត គឺបទពាក្យ៦ ដែលក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន៦ព្យាង្គស្មើគ្នា។
មក ដល់សម័យចតុមុខ ចាប់ពីពេលដែលព្រះចៅពញាយ៉ាតប្តូររាជធានីពីអង្គរមកតាំងនៅ ស្រីសន្ធរ រួចមកភ្នំពេញ និងការផ្លាស់ប្តូរទីក្រុងចុះឡើង ពីភ្នំពេញទៅលង្វែក ពីលង្វែកទៅឧត្តុង្គ និងកន្លែងដទៃជាច្រើនទៀត រហូតដល់សម័យនរោត្តមប្តូរទីក្រុងពីឧត្តុង្គមកភ្នំពេញ… ដល់សព្វថ្ងៃនេះ គេឃើញមានកំណាព្យជាច្រើនទៀតបានកើតឡើង។
- បទពាក្យ៧ ៖ ក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន៧ព្យាង្គ
- បទពាក្យ៨៖ ក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន៨ព្យាង្គ
- បទពាក្យ៩៖ ក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន៩ព្យាង្គ
- បទពាក្យ១០៖ ក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន១០ព្យាង្គ
- បទពាក្យ១១៖ ក្នុង១ល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុង១ឃ្លាមាន១១ព្យាង្គ
ហើយ មានបទជាច្រើនទៀតដែលជារបៀបសរសេរបំភ្លៃចេញពីបទទាំងឡាយខាង ក្រោយនេះ ដូចជា ៖ បទនមោ បទកខ បទអក្សរលូន បទអក្សរសង្វាស បទកង្កែបលោតកណ្តាលស្រះ បទកង្កែបលោតលើគោក បទកង្កែបលោតស្លាក់ពេជ្រ បទកង្កែបលោតផ្ទាត់ខ្ចៅ បទនាគបរិព័ទ្ធ បទនាគគៀវក្រវាត់ បទនាគរាជប្លែងឫទ្ធ បទគោព័ទ្ធស្នឹង បទសឹង្ហតោលេងកន្ទុយ បទរមាំងដើរព្រៃ បទផ្កាឈូករីក បទក្របចក្រវាឡ បទម្ករខ្ជាក់កែវ បទឆ័ត្របីដាន បទរលកយោលយាវ បទរលកខ្ទប់ច្រាំង បទសហរា បទវិវិធមាលី បទពស់លេបកន្ទុយ បទថយក្រោយចូលព្រែក បទសត្វកាងស្លាប បទរមាំងបើកបាស បទទន្សាយទីសទាស បទមាន់ទឹកបណ្តើរកូន បទសរថីទាញរថ បទអើយរ៉ា បទត្រឡាចឡើងទ្រើង បទសុក្រទិនវិសាល បទសោរទិនវិសាល បទយត្តិភ័ង្គ បទសបាត់សប៉ឹង បទជាប់ទង បទត្រីពិធព័ន្ធ បទសឡាបលូន បទវង្សវិចិត្រ និងព្រះចន្ទ្របាំងឆ័ត្រ។
ទំនាក់ទំនងរវាងកំណាព្យ និងទម្រង់សិល្បៈដទៃទៀត
បើ យើងសង្កេតមើលស្នាដៃផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ ដែលបុព្វបុរសដូនតាយើងបានបន្សល់ទុកដល់យើងសព្វថ្ងៃនេះ យើងនឹងឃើញភ្លាមថាភាគច្រើនសុទ្ធតែជាកំណាព្យកាព្យឃ្លោង ដូចជារឿងរាមកេរ្តិ៍ ទុំទាវ ទិព្វសង្វារ កាកី ច្បាប់ប្រុស ច្បាប់ស្រី ច្បាប់កេរ្តិ៍កាល ច្បាប់ក្រម ល្បើកជុចនិងត្រី (។ល។និង។ល។) នេះជាសក្ខីភាពបញ្ជាក់អំពីវិធីសាស្ត្រអប់រំបែបបុរាណរបស់ដូនតាយើង ដែលយករូបភាពកំណាព្យ “ពិរោះត្រចៀក” ជាមធ្យោបាយ ដើម្បីងាយស្រួលបញ្ចូលខ្លឹមសារនៃការអប់រំទូន្មានទាំងឡាយ ដែលលោកចង់បាន ឲ្យទៅដក់ជាប់ចាំជាប់ក្នុងសតិអារម្មណ៍របស់កុលបុត្រកុលធីតារបស់ ខ្លួន។
នៅ ក្នុងសង្គមកម្ពុជាយើង កំណាព្យមានឥទ្ធិពលធំណាស់។ ក្រៅពីការរស់នៅនិងបំពេញតួនាទីដោយឯកឯង(ស្មូត្រ ឬសូត្រកំណាព្យ) កំណាព្យបានជះឥទ្ធិពល និងមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងទម្រង់សិល្បៈដទៃ ទៀតរបស់ខ្មែរយើង ដូចជាៈ ភ្លេងអារក្ស ភ្លេងប្រពៃណី”ភ្លេងការ” របាំប្រពៃណី របាំបុរាណ ល្ខោនស្រមោល(ស្បែកធំ-ស្បែកតូច) ល្ខោនខោល(ល្ខោនពាក់មុខ) យីកេអាប៉េ ល្ខោនមហោរី ល្ខោនបាសាក់ អាយ៉ៃ ចាប៉ី(។ល។និង។ល។)។
ទម្រង់សិល្បៈទាំងអស់នេះ ត្រូវការកំណាព្យជាចាំបាច់ សម្រាប់ជួយកម្រិតទម្រង់ ជួយលើកសម្ផស្ស និងសោភ័ណរបស់ខ្លួន។
ចំពោះ អ្នកសិក្សាទម្រង់សិល្បៈខ្មែរវិញ កំណាព្យក៏ជាកត្តាមួយសំខាន់ក្នុងកត្តាច្រើនទៀត ដែលជួយបញ្ជាក់អំពីចំណាស់ និងទម្រង់សិល្បៈនីមួយៗ។ ផ្ទុយទៅវិញទម្រង់សិល្បៈដទៃទៀតក៏បានជះឥទ្ធិពលធំធេងដែរ សម្រាប់បញ្ជាក់អំពីចំណាស់នៃកំណាព្យនីមួយៗរបស់យើង។ ដូច្នេះបើចង់សិក្សាកំណាព្យខ្មែរ គួរសិក្សាពីទម្រង់សិល្បៈខ្មែរដទៃទៀតផង ហើយបើចង់សិក្សាពីទម្រង់សិល្បៈដទៃទៀត ក៏មិនអាចបោះបង់ចោលកំណាព្យបានដែរ។
——————————————————————————-
អត្ថបទនេះដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ “សិល្បៈតែងកំណាព្យ” និពន្ធដោយឯកឧត្តម ពេជ្រ ទុំក្រវ៉ិល, ភ្នំពេញ ២០០២។
ដូចម្តេចដែលហៅថាកំណាព្យ?
សាកល្បងឆ្លើយ ៖ កំណាព្យគឺជាកម្រងពាក្យសំដី ដែលមានការចាប់ចុងចួនពិរោះរណ្តំណែងណង មានឃ្លា មានល្បះ និងមានកម្រិតចំនួនព្យាង្គជាកំណត់…. ចេញពីទឹកចិត្តរំភើប និងធ្វើឲ្យអ្នកផងរំភើបជាមួយ។
ឧទាហរណ៍ ៖
|
|
កាច់ធ្មុងច្រកស្មុក |
|
|
ដើរចូលក្នុងស្រុក |
ធ្វើឫកអាចារ្យ |
ភូតភរប្រជា |
|
បានច្រើនកាលណា |
ពាក់ធ្មុងសង្ហារ |
សាហាវលើសដើម។ |
|
|
ខ្មែរអឺយរឿងពិត |
|
|
ខ្មែរតោងពិនិត្យ |
គិតគ្រប់ដង្ហើម |
ខ្មែរបីលានប្លាយ |
|
ស្លាប់ឈាមសើមៗ |
កុំភ្លេចរឿងដើម |
ស្នាដៃប៉ុលពត។ |
កំណាព្យកាព្យឃ្លោង?
ពាក្យកំណាព្យកាព្យឃ្លោងនេះ ដូនតាយើងប្រើសំគាល់ ឬចង្អុលបង្ហាញពីលក្ខណៈដ៏ល្អរបស់កំណាព្យខ្មែរ ដែលចេញពីទឹកដៃដ៏ប៉ិនប្រសប់របស់កវី គឺថាកំណាព្យនោះទាំងរូបភាព ទាំងខ្លឹមសារ មានសម្ផស្ស និងសោភ័ណ រណ្តំបត់បែន ឃ្លោងបញ្ឆិតបញ្ឆៀង មិនត្រង់ស្តូក ប៉ុន្តែមានន័យគ្រប់គ្រាន់។
ឧទាហរណ៍
- សូរិយាល្ងាចថ្ងៃ សូរិយាល្ងាចថ្ងៃ ទន្សោងគោព្រៃ រកស៊ីជើងភ្នំ។
- ស៊ីតូចដោយតូច ស៊ីធំដោយធំ រកស៊ីជើងភ្នំ ផឹកទឹកដងអូរ។
- ស៊ីផឹករួចហើយ ប្រជល់គ្នាវរ សុទ្ធតែឡើងក អួតអាងកម្លាំង។
តួ យ៉ាងដូចអត្ថបទកំណាព្យជាឧទាហរណ៍ខាងលើនេះមានន័យពីរ៖
១ – ន័យត្រង់ ៖ និយាយពីសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ទន្សោងគោព្រៃ
២ - ន័យបញ្ឆិតបញ្ឆៀង ៖ រៀបរាប់ពីការប្រកាប់ប្រចាក់គ្នា របស់ពួកពុករលួយពាលាអាវ៉ាសែ ស៊ីសំណូក សូកប៉ាន់ ក្នុងគ្រប់ជំនាន់។
ហេតុហ្នឹងហើយ ទើបដូនតាយើងនិយមប្រើពាក្យថា កំណាព្យ កាព្យឃ្លោងយ៉ាងដូចនេះ។
តើកំណាព្យ និងកម្រងកែវ ខុសគ្នាយ៉ាងណា?
សាកល្បងឆ្លើយ ៖ កម្រងកែវគឺជាកម្រងពាក្យសំដី ដែលមានការចាប់ចុងចួន ទាក់ទងពិរោះរណ្តំណែងណងដែរ ប៉ុន្តែមិនមានកម្រិតឃ្លា ឬល្បះ ឬក៏ចំនួនព្យាង្គជាកំណត់ទេ។
ឧទាហរណ៍
មេឃប្រែស្រឡះ ពពកដេរដាសប្រែជាស ស្លឹកឈើប្រែពណ៌ខៀវស្រស់ល្អ ត្រូវជំនោរកំដរបក់រវិចៗ ចាំងរំលេចពន្លឺសុរិយាភ្លឺភ្លេកៗដូចសុវណ្ណ បក្សីទាំងគូៗស្រែកច្រៀងឆ្លើយឆ្លងយ៉ាងរញៀវខ្ញៀវខ្ញា ហោះហើរឆ្វាត់ឆ្លែងប្រឡែងលើវេហា លើព្រឹក្សា ហាក់អបអរជូនពរខ្ញុំនិងនាងកំពុងធ្វើ ដំណើរតាមផ្លូវយ៉ាងសុខមនោរម្យ។ (ដកស្រង់ពីរឿង “មិនទាន់អស់ចង់”)
ធាតុរបស់កំណាព្យ
នៅក្នុងកំណាព្យមានធាតុសំខាន់ៗ ដូចតទៅនេះ ៖
- ព្យាង្គ ៖ សំឡេងមួយម៉ាត់ៗ នៅក្នុងកំណាព្យ។
- ឃ្លា ៖ ព្យាង្គច្រើនរួមគ្មាន បានជាឃ្លា។
- ល្បះ ឬល្បះខ័ណ្ឌ ៖ ឃ្លាច្រើនរួមគ្នាមក ដោយមានខ័ណ្ឌ។
ព្យាង្គ និងពាក្យ
ព្យាង្គ ៖ គឺសំឡេងចេញមកម្តង ទោះបានន័យក្តី មិនបានន័យក្តី។ ឧ. ក-គ-តិ-កិ-បង-សុំ-ទៅ-ឆាន់-ឮ
ពាក្យ ៖ គឺសំឡេងចេញមកម្តងក្តី ឬច្រើនដងក្តី មានន័យគ្រប់គ្រាន់។ ឧ. (ពាក្យ១ព្យាង្គ) ក- ខ-ឈប់-គិត-ពេញ, (ពាក្យ២ព្យាង្គ) សំដី-សម្រស់-ប្រសាសន៍-សម្បតិ្ត, (ពាក្យ៣ព្យាង្គ) អន្តរធាន- វិនិច្ឆ័យ-កេងប្រវ័ញ្ច, (ពាក្យ៤ព្យាង្គ) មមើមមាយ- អណ្តែតអណ្តូង-ឆពណ្ណរង្សី
ពាក្យពេចន៍ និងពាក្យសម្ផស្ស
១. ពាក្យពេចន៍ ៖ សម្រាប់រំលេចន័យខ្លឹមសាររបស់អត្ថបទកំណាព្យឲ្យលេចធ្លោឡើង ឲ្យអត្ថបទនោះមានសោភ័ណខ្ពស់ ពោលគឺបង្កើតរូបារម្មណ៍ និងបំផុសឲ្យដឹងច្បាស់ពីគំនិតរបស់អត្ថបទ ចង់និយាយយ៉ាងណាៗនោះ។
២. ពាក្យសម្ផស្ស ៖ គឺជាពាក្យគន្លឹះចួន ឬហៅចំណាប់ចុងចួន ដែលធ្វើឲ្យរូបភាព ឬទម្រង់នៃអត្ថបទកំណាព្យមានសម្រស់ល្អឡើង ប្រកបដោយលក្ខណៈចួនផ្ទួនរណ្តំ។
គេចែកពាក្យសម្ផស្សជាពីរគឺ ៖
ក. ពាក្យសម្ផស្សក្នុង ៖ គឺសំគាល់លើចំណាប់ចួនផ្ទួនរណ្តំ ដែលស្ថិតក្នុងឃ្លាជាមួយគ្នា។ ឧ. ស្រីប្តីពីរបីពុំគាប់រាប់
ខ. ពាក្យសម្ផស្សក្រៅ ៖ គឺសំគាល់ចំណាប់ចួន ផ្ទួន រណ្តំ ដែលឆ្លងគ្នាពីឃ្លាមួយទៅឃ្លាមួយទៀត ឬពីល្បះមួយទៅល្បះមួយទៀត។ ឧទាហរណ៍ៈ
|
- សូរិយាកើតឃ្លង់ |
ក្នុងមុងចំបែង |
លោកខែកើតស្រែង |
|
|
ផ្កាយដុះកន្ទុយ។ |
|
|
- មូសពាំដំរី |
ពីព្រៃធ្វើនុយ |
ខ្លាចាស់ពោះស្អុយ |
|
|
ស៊ីនុយផឹនមូស។ |
|
|
- រុយជាប់ពីងពាង |
ទៅឈឺមាត់ឈ្លូស |
បានដៃសត្វមូស |
|
|
បឺតឈាមសព្វសត្វ។ |
|
(កំណាព្យនេះសរសេរក្នុងសម័យ លន់ នុល បកអាក្រាតពីរបបជិះជាន់ពុករលួយដល់ខួរឆ្អឹង ចៃអាមេរិកកាំង។)
សូរស័ព្ទ ឬសូរសៀង ឬសំនៀង
សូរស័ព្ទ សូរសៀង ឬសំនៀងនេះ នៅក្នុងកំណាព្យមានសារសំខាន់ណាស់ ព្រោះកំណាព្យដែលល្អ គឺកំណាព្យដែលមានចំណាប់ចួន និងផ្ទួនមានសូរសំឡេងដូចគ្នា។ ពោលបើសំនៀងនោះ ចេញមកពីព្យញ្ជនៈឃោសៈ ខ្យល់គ្រលរសំឡេង “អ៊” ត្រូវតែឲ្យចួនឃោសៈដែរ។ ឧទារហណ៍ ៖ គិត – មិត្ត – ពិត – រឹត។ គុំ – ជុំ – នំ – ធំ ។ល។ និង ។ល។
បើសំនៀងចេញមកពីព្យញ្ជនៈ អឃោសៈ សំឡេងតូចស្រួយខ្យល់ “អ” ត្រូវតែឲ្យចួនអឃោសៈដែរ។ ឧទាហរណ៍ ៖ កង – បង – ឡង – សង – ដង ។ សត្វ – បាត់ – កាត់ – ម៉ាត់ ។ល។ និង ។ល។
មិនត្រូវយកឃោសៈ ទៅចួននឹងអឃោសៈ ក៏ប៉ុន្តែតាមការសង្កេត បើព្យាង្គ ឬពាក្យទាំងឡាយណាដែលប្រើស្រៈ “ ួ ” ស្រៈ “ ឿ ” និងស្រៈ “ ៀ ” នោះព្យញ្ជនៈឃោសៈ និងអឃោសៈ អាចចួនគ្នាបាន ព្រោះមានសូរសំឡេងដូចគ្នា។ ឧទាហរណ៍ ៖
“ ួ ” គួ – តួ, គួន – ចួន, ពួន - ខ្លួន
“ ឿ “ លឿង – សឿង, គ្រឿង – ក្បឿង
“ ៀ “ ទិតៀន - បៀតបៀន, ទៀត - ស្នៀត
ឬអាចឆ្លងគ្នាបែបនេះក៏បាន គឺឃោសនៈស្រៈ “ ា “ ចួននឹងអឃោសៈស្រៈ “ ៀ “ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ឃ្លាន - ចៀន, នាង – សៀង, វាត – បៀត។
អាចនៅមានក្រៅពីនេះខ្លះទៀត ប៉ុន្តែជាសំខាន់ចំណាំតែសូរសំឡេងដូចគ្នា។
រង្វាស់ពាក្យ ឬមាត្រាពាក្យ
រង្វាស់ពាក្យ ឬមាត្រាពាក្យ គឺចំនួនព្យាង្គជាកំណត់ក្នុងឃ្លានីមួយៗ និងចំនួនឃ្លាជាកំណត់ក្នុងល្បះនីមួយៗ។ គឺអាស្រ័យចំណាប់ចួនខុសគ្នា… កំណត់ព្យាង្គ និងឃ្លា ក្នុងល្បះខុសៗគ្នានេះហើយ ដែលនាំឲ្យរូបភាព “ទម្រង់” កំណាព្យទាំងឡាយខុសគ្នា និងមានឈ្មោះក៏ប្លែកៗគ្នាដែរ។
ឧទាហរណ៍ ៖ បទមេបួន មួយល្បះមាន៤ឃ្លា ក្នុងមួយឃ្លាមាន៤ព្យាង្គ។ បទកាកគតិ មួយល្បះមាន៧ឃ្លា ក្នុងមួយឃ្លាមាន៤ព្យាង្គស្មើគ្នា។
ចង្វាក់
ពាក្យចង្វាក់នៅក្នុងកំណាព្យគឺ សំគាល់ការលើក ឬដាក់សំឡេងដែលមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ទៅតាមបទកំណាព្យនីមួយៗ។ វាជាជំនួយជួយសម្រួលដល់ការនិពន្ធ ការពោល ឬការសូត្រកំណាព្យ និងជួយជម្រុញឲ្យកំណាព្យមានលក្ខណៈពិរោះរណ្តំជាតន្ត្រី។
ឧទាហរណ៍ ៖ បទពាក្យ ៧ ត្រូវសង្កត់សំឡេងលើព្យាង្គ ២ និង ៤ – ស្តាយសាច់ ស្រអែម កែមសំដី…។ បទពាក្យ ៨ ត្រូវសង្កត់សំឡេងលើព្យាង្គ ៣ និង ៥ – អនិច្ចា តោថ្ម លោកកសាង….។
សង្កេត
១ - បទពាក្យ ៦ ពាក្យ៧ ពាក្យ៨ ពាក្យ៩ ពាក្យ១០ និងពាក្យ១១ ជាឈ្មោះកំណាព្យ ដែលចាស់បុរាណយើងបាននិយមប្រើ ប៉ុន្តែតាមការពិត “ពាក្យ” នេះមិនមែនសំគាល់ចំនួនពាក្យនៅក្នុងឃ្លាទេ ផ្ទុយទៅវិញគឺសំគាល់ចំនួនព្យាង្គនៅក្នុងឃ្លានីមួយៗ ពោលគឺៈ បទពាក្យ៦ មាន៦ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា, បទពាក្យ៧ មាន៧ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា, បទពាក្យ៨ មាន៨ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា, បទពាក្យ៩ មាន៩ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា, បទពាក្យ១០ មាន១០ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា និងបទពាក្យ១១ មាន១១ព្យាង្គក្នុងមួយឃ្លា។
២ – តាមធម្មតា បើគេនិពន្ធអត្ថបទកំណាព្យមួយដែលមានច្រើនល្បះ គេត្រូវរក្សាចំណាប់ចួន តាមពីល្បះទី១ រហូតដល់ល្បះបញ្ចប់… មិនត្រូវឲ្យភ្លាត់ ឬក៏ដាច់ចួននៅដំណាក់ណាមួយឡើយ។
៣ – ក្រោយពីការសិក្សារបៀបសូត្រកំណាព្យខ្មែរ យើងអាចសង្កេតឃើញថាៈ បទកំណាព្យនីមួយៗមិនមែនសម្រាប់បម្រើតែមនោសញ្ចេតនាមួយប៉ុណ្ណោះទេ ផ្ទុយទៅវិញបទទាំងនោះ អាចបម្រើបានស្ទើរតែគ្រប់មនោសញ្ចេតនារបស់មនុស្ស ដូចជារំភើប សប្បាយ កំសត់ ពិពណ៌នា និរាសព្រាត់ប្រាស កំហឹង ទូន្មានប្រៀនប្រដៅ សង្វេគ អវិជ្ជា ។ល។ និង ។ល។ ជាក់ស្តែងគ្រាន់តែបទកាកគតិមួយ យើងអាចសូត្របានច្រើនបែបគឺ ៖ សូត្របែបកូនក្មេង, សូត្របែបចាស់, សូត្របែបក្អែកលោត, សូត្របែបក្អែកបូល, សូត្របែបពិពណ៌នា, សូត្របែបទំនួញ, សូត្របែបពិលាប, សូត្របែបកាកកាត់ត្រើយ, សូត្របែបត្រៃលក្ខណ៌ជាដើម, ដែលអាស្រ័យដោយខ្លឹមសារ និងមនោសញ្ចេតនានៃអត្ថបទនោះកំណត់។
——————————————————————————-
អត្ថបទនេះដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ “សិល្បៈតែងកំណាព្យ” និពន្ធដោយឯកឧត្តម ពេជ្រ ទុំក្រវ៉ិល, ភ្នំពេញ ២០០២។
You are currently browsing the archives for the សិល្បៈតែងកំណាព្យ category.
 | បូរាណ on BIDC cup 2009 |
 | Kdarm Sork on BIDC cup 2009 |
 | Jerrycam on BIDC cup 2009 |
| បូរាណ on BIDC cup 2009 |
| Jerrycam on BIDC cup 2009 |
